Kontynuacja tradycji kamieniarskich

 

„(…) Gdy gaśnie pamięć ludzka, dalej mówią kamienie” Kard. S. Wyszyński

Stosowanie w budownictwie kamienia sięga czasów prehistorycznych. Kamienie wykorzystywano w budownictwie religijnym (świątynie, katedry, kościoły), budownictwie mieszkalnym (osiedla, bloki mieszkalne, domy) jak również w obecnych czasach coraz częściej spotyka się zastosowanie kamienia w elementach małej architektury, czy łupany kamień jako elewacje domów i ogrodzeń. Warunkiem używania kamienia w budownictwie była jego obróbka. 

W Europie stosowano najczęściej otoczaki kamienne, głazy, łupki itp. Największe zastosowanie kamienia przypada na okres średniowiecza, kiedy - również na naszych terenach - budowano ogromne katedry gotyckie. Również w okresie renesansu, czy baroku bloki kamienne miały także dużą popularność.

Kamieniarstwo to znane od wieków rzemiosło artystyczne, polegające na wydobyciu a następnie obróbce kamienia. Mimo że dziś kamieniarstwo jest łączone przede wszystkim z nagrobkami i pomnikami, ewentualnie jeszcze rzeźbami artystycznymi z kamienia, to historia kamieniarstwa ma inne początki. Już w czasach prehistorycznych wydobywano kamień, tworząc zaprawę murarską i gips, wykorzystywane następnie do budowy pierwszych budynków, trzeba dodać bardzo prymitywnych. Z kamienia powstawały najważniejsze dla niektórych kultur budowle  a więc w starożytnym Egipcie były to piramidy, a w starożytnej Grecji i Rzymie świątynie i pałace. Kamieniarstwo nieustannie się rozwija, dzięki tej dziedzinie rzemiosła powstało wiele budowli o fundamentalnym znaczeniu dla historii, na przykład kościoły, zamki, mury obronne, pałace królewskie i wspomniane już piramidy.

Dziś z kamienia powstają nagrobki i pomniki, a także elementy budowlane, jak schody, posadzki, blaty kuchenne, elewacje oraz rzeźby kamienne.

Głównym zastosowaniem wyrobów kamieniarskich  jest budownictwo. W Polsce kamieniarstwo rozwinęło się u schyłku X w. wraz z początkiem budownictwa murowanego.

Zawód ten w różnych okrasach historycznym miał większe lub mniejsze znaczenie dla rozwoju ludzkości. Znaczenie kamieniarstwa w Polsce malało i rosło w zależności od okresów historycznych. Rozkwit kamieniarstwa w Polsce szacuje się na XVI–XVIII w. kamień wykorzystywano w budownictwie renesansowym i barokowym. To wtedy powstawały pierwsze kamieniołomy, systematycznie zaopatrujące kraj w poszukiwane odmiany kamienia. W XIX w. nastąpił upadek znaczenia kamieniarstwa i ograniczenie jego roli głównie do eksploatacji kamieniołomów.

Każdy kamieniarz miał prawo do wykonania swojego znaku w postaci brył, czy figur geometrycznych, czy też liter i rysunków. W przypadku budowli świeckich, znaki były o wiele mniej staranne jak przy budowie wielkich, wspaniałych budowli sakralnych.

Nie tylko mistrz, ale również czeladnik miał prawo do oznakowania wyrobów kamiennych, jednak tylko mistrz mógł zmienić wzór znaku. Nadawanie znaków odbywało się podczas specjalnych uroczystości o określonych regułach. Każdy znak kamieniarski  był opracowywany według specjalnego klucza (wzorca)  będącego własnością danej szkoły kamieniarskiej.

W XVII i XVIII wieku największymi warsztatami kamieniarskimi były Czechy. Tam właśnie do dziś można podziwiać budownictwo kamienne. W późniejszych latach, niestety zaczęto zamieniać naturalny kamień na sztuczny, coraz częściej budowano z betonu oraz sztucznego kamienia. Z takich materiałów wykonywano gzymsy, konsole, kolumny oraz obramowania okien. To był kryzys sztuki kamiennej. Odbiło się to na estetyce oraz jakości wykonywanych elementów.

Po tak długo trwającym kryzysie, dopiero na początku XX wieku architekci wracają do starych, sprawdzonych stylów, projektując budowle z zastosowaniem kamienia. Podjęto studia nad dawnymi pracami kamieniarskimi, w szkołach zawodowych i technikach rozpoczęto kształcenie specjalistów. Dbałość o odpowiedni styl budowli zarówno publicznych, jak i prywatnych przyczynia się do rozwoju kamieniarstwa. Sprzyja temu tez stosunkowo tani obecnie transport, który umożliwia dostarczanie odpowiednich rodzajów kamienia z bardziej odległych kamieniołomów,  co ułatwia  spełnienie  wszystkich wymagań dotyczących  właściwości  dekoracyjnych i konstrukcyjnych.

Kamieniarstwo wymaga różnorodnych umiejętności i jest podporządkowane stylowi danego budynku. W przypadku budynków prywatnych może być takim samym dziełem sztuki, jak i w obiektach publicznych, gdy rozpatrujemy wykonawstwo elementów ozdobnych. Sama praca jest prostsza i bardziej rzemieślnicza wtedy, gdy musi spełniać potrzeby praktyczne i wpływać na obniżenie kosztów, szczególnie przy wznoszeniu domów jednorodzinnych, budynków gospodarczych itp., gdzie prace kamieniarskie ograniczają się do wykonywania gzymsów nad podmurówkami, okładzin ściennych lub murów z bloków Zamiennych, portali, ościeżnic okiennych, balkonów, a także wsporników wykuszy, konsol, gzymsów albo schodów, progów i in.

Prace artystyczne przy budynkach publicznych, szczególnie obiektach monumentalnych, pałacach, kościołach, są bardzo kosztowne. Stosuje się do nich głównie kamień obrobiony

— wszelkie ozdoby i kolumny są wykonywane z kamienia naturalnego. Tak samo wykonuje się sklepienia, portale, ościeżnice okien, balkony, szczyty i attyki, żebra w sklepieniach żebrowych itp. Wszystkie te elementy wymagają dobrego jakościowo materiału i precyzyjnej obróbki.

Prace kamieniarskie wymagają wielu prac przygotowawczych, aby uzyskać kamień niezbędny do właściwej obróbki. Wydobycie kamienia naturalnego powinno odbywać się zupełnie inaczej niż w normalnych kamieniołomach, gdzie wydobywa się surowce do produkcji kruszyw łamanych.

W dawnych czasach, ale również w obecnych stosuje się różnego rodzaju narzędzi do obróbki bloków kamiennych. Do najbardziej podstawowych należą:

  1. Młotek bosy, stosowany w kamieniołomach 1ub warsztatach do wstępnej zgrubnej obróbki kamienia w celu nadania blokom odpowiednich kształtów i usunięcia naddatków i występów. Tym narzędziem można usuwać większe fragmenty skały. Obuch takiego młotka jest z obu końców zakończony gładkimi po Jeden koniec obucha jest nieco zwężony. 
  1. Odbijak płaski ma oba końce obucha zaostrzone równolegle do osi trzonka, tworzące rodzaj klina, którym można wyrównywać mniejsze nierówności. Ostrza są szersze niż w młotku. Odbijak grzebieniowy to odmiana tego narzędzia, służąca do obrabiania mniej twardych skał; ma oba ostrza zębate (widoczne na rysunku poniżej). 
  1. Jest to młotek o obuchu w kształcie graniastosłupa o kwadratowej podstawie z grotami. Służy głównie do obróbki twardych skał. 
  1. Pobijak to ciężki, żelazny młotek służący do pobijania dłut, za pomocą których są obrabiane twarde skały, szczególnie granit, sjenit; używany tez do obróbki marmurów      o dużej zwięzłości.
  1. Pobijak drewniany (knypel) służy podobnym celom jak młotek żelazny, z tym ze jest stosowany do pobijania dłut w obróbce skał miękkich, jak piaskowce, wapienie, opoki itp. Pobijaki wykonuje się z reguły z drewna
  2. Dłuta z zębatymi ostrzami służą do wyrównywania pozostałych po obróbce wstępnej nierówności powierzchni bloku oraz do wykonywania pierwszego wgłębienia w krawędzi płaszczyzny bocznej wzdłuż linii wyznaczonej za pomocą linijki, a takie zgrubnych obróbek dla uzyskania pożądanego profilu. Używane są na małych
  3. Przecinak kamieniarski jest rodzajem dłuta o równym, gładkim ostrzu i służy do wygładzania pierwszych wgłębień wykonanych za pomocą poprzednio wymienionych narzędzi.
  4. Dłuto dwuzębne i szpicak służą do ostatecznej obróbki powierzchni kamieni wcześniej obrobionych zgrubnie. Z ich pomocą usuwa się pozostałe nierówności, przede wszystkim przy uzyskiwaniu faktur rustykalnych. Dłuto dwuzębne ma ostrze składające  się z dwóch wysmukłych zębów oraz wąską końcówkę w celu ułatwienia pobijania młotkiem. 
  5. Bruzdownik jest dłutem o bardzo szerokim ostrzu stosowanym do obrabiania powierzchni wstępnie przygotowanych innymi narzędziami. Uderzane miotem długo usuwa wszelkie nierówności całą szerokością ostrza po powierzchni bloku równoległymi pasami, co powoduje, że na powierzchni powstają szersze lub węższe bruzdki o niewielkiej głębokości. Dłuto ma  krótki    
  1. Radełko (wąskie dłuto) służy do wykonywania wąskich rowków wyznaczających granice obrabianej powierzchni bloku. Im bardziej miękka jest obrabiana skała, tym szerokość ostrza jest większa i na odwrót. Są to dość ciężkie dłuta o zróżnicowanej długości.
  1. Dłuto żłobkowe służy do profilowania gzymsów poprzez wykonywanie wąskich żłobków oddzielających poszczególne powierzchnie głównych elementów gzymsu.
  1. Kliny żelazne są stosowane do dzielenia bloków kamiennych w sposób podobny do rozłupywania kłód drewna.
  2. Cyrkle są wykorzystywane w dwóch celach — przyrządem z łukiem, dwoma prostymi elementami i dwoma ostrymi grotami nanosi się na powierzchnię kamienia określone wy- miary, zarysowując ją ostrzami. Cyrkiel pomiarowy służy do określania, czy poszczególne obrabiane elementy mają pożądane wymiary. Ramiona tego przyrządu są wygięte               i skierowane ku sobie.
  1. Przymiar kątowy nastawny składa się z dwóch ramion, których położenie względem siebie można zmieniać i zablokować w ządanym 
  1. Strug kamieniarski (równiak) jest stosowany tylko przy obrabianiu skał miękkich, z których wykonuje się delikatne (tzn. wygładzone) profile architektoniczne
  2. Traki (piły) do kamienia są wykorzystywane w większych zakładach obróbczych do cięcia większych bloków skalnych na płyty o różnej grubości. Zazwyczaj traki składają się z jednego lub kilku pasów stalowych z gładkimi krawędziami, bez zębów. Cięcie wykonuje się przez usuwanie materiału dzięki tarciu. Dla ułatwienia tego procesu pod piły dodaje się wody zmieszanej z piaskiem lub śrutem stalowym.

 

 

Literatura:

„Kamieniarstwo współczesne spojrzenie na tradycję” R. Jundrowsky.